เงิน 3 ก้อนของหน่วยงานราชการ

หากผู้บริหารเข้าใจ "เงิน 3 ก้อน" นี้ผิด — เช่น คิดว่าเงินค่าธรรมเนียมที่หน่วยงานเก็บได้ใช้ได้เลย หรือคิดว่าเงินสนับสนุนจาก ITC ใช้ได้ตามใจ — จะนำไปสู่การตัดสินใจที่ขัดต่อระเบียบและพบกับความเสี่ยงทางวินัยการเงิน

บทความนี้ตามมาจากบทความก่อนหน้าเรื่อง งบประมาณ (ภาครัฐ) กับ งบประมาณ (ทางบัญชี) เข้าใจให้ตรงกันก่อน เพื่อขยายความเข้าใจให้ลึกอีกหนึ่งระดับ

ทำไมต้องแยก 3 ก้อน — เหตุผลทางกฎหมายและการบริหาร

ตามรัฐธรรมนูญและพรบ.วินัยการเงินการคลัง พ.ศ. 2561 กำหนดว่า "เงินทุกบาทของรัฐต้องอยู่ในการควบคุม" แต่เงินของรัฐมาจากแหล่งต่างกัน ใช้ตามกฎหมายต่างกัน และต้องการการควบคุมต่างกัน — จึงต้องแบ่งเป็นประเภท ๆ อย่างชัดเจน

ก้อน	ที่มา	ใครเป็นเจ้าของ	ใช้ได้อย่างไร
1. งบประมาณ	พรบ.งบประมาณรายจ่ายประจำปี	รัฐ (ผ่านสภาฯ)	ตามวัตถุประสงค์ในเล่มงบ
2. นอกงบประมาณ	รายได้/เงินบริจาค/เงินกองทุนของหน่วยงาน	หน่วยงาน (ภายใต้กฎหมายเฉพาะ)	ตามระเบียบของกองทุน/ประเภทเงิน
3. รายได้แผ่นดิน	ภาษี ค่าธรรมเนียม ค่าปรับที่กฎหมายให้ส่งคลัง	รัฐ (เงินคงคลัง)	นำส่งคลังก่อน ใช้ผ่านงบประมาณเท่านั้น

ก้อนที่ 1 — เงินงบประมาณ

นี่คือเงินที่ผู้คนนึกถึงเมื่อพูดถึง "งบของหน่วยงาน" — ได้รับการจัดสรรจากพรบ.งบประมาณรายจ่ายประจำปีที่สภาผ่าน ใช้ตาม 5 หมวด (บุคลากร / ดำเนินงาน / ลงทุน / อุดหนุน / รายจ่ายอื่น)

คุณลักษณะ

• มีรอบปีงบประมาณ 1 ต.ค. – 30 ก.ย. ใช้ภายในปีงบ
• เหลือต้องคืนคลัง (เว้นได้รับอนุมัติให้กันไว้ใช้ปีถัดไป — เรียกว่า "กันเงินไว้เบิกเหลื่อมปี")
• ใช้ผิดวัตถุประสงค์ไม่ได้ — ต้องขอโอนงบก่อน
• เบิกผ่าน GFMIS — ตามระเบียบกระทรวงการคลังว่าด้วยการเบิกเงินจากคลัง พ.ศ. 2562

ตัวอย่างที่มา

• งบบุคลากร — เงินเดือน ค่าตอบแทน
• งบดำเนินงาน — ค่าวัสดุ ค่าน้ำ ค่าไฟ
• งบลงทุน — ครุภัณฑ์ ก่อสร้าง
• งบอุดหนุน — เงินช่วยเหลือผ่านโครงการของรัฐ

ก้อนที่ 2 — เงินนอกงบประมาณ

เงินนอกงบประมาณคือเงินที่หน่วยงานได้รับมา โดยไม่ผ่านพรบ.งบประมาณ — แต่ก็ไม่ใช่เงินส่วนตัวของหน่วยงานเสรีภาพ — ยังต้องอยู่ภายใต้กฎหมายเฉพาะของแต่ละประเภท

ประเภทเงินนอกงบประมาณ

ประเภท	ตัวอย่าง	กฎหมายควบคุม
เงินกองทุน	กองทุน สสส. กองทุนหมุนเวียนต่าง ๆ	พรบ.จัดตั้งกองทุนเฉพาะแต่ละกองทุน
เงินรับฝาก	เงินค่าประกันสัญญา เงินรอตรวจรับ	ระเบียบกระทรวงการคลังว่าด้วยเงินรับฝาก
เงินอุดหนุนจากภายนอก	เงินจากองค์กรระหว่างประเทศ ผู้บริจาค	เงื่อนไขผู้บริจาค + ระเบียบหน่วยงาน
เงินช่วยเหลือพิเศษ	เงินจากภัยพิบัติ เงินสงเคราะห์	มติ ครม. + ระเบียบเฉพาะ
เงินรายได้พิเศษ	เงินค่าวิจัยที่ได้รับมาในโครงการ	ระเบียบหน่วยงาน + เงื่อนไขสัญญาวิจัย

คุณลักษณะ

• ไม่มีรอบปีงบประมาณบังคับ (เว้นกฎหมายเฉพาะกำหนด)
• เหลือก็เก็บไว้ใช้ต่อได้ ไม่ต้องส่งคลัง (เว้นกฎหมายกำหนด)
• มีระเบียบควบคุมเฉพาะของแต่ละประเภท — ใช้ผิดประเภทไม่ได้
• ต้องรายงานการใช้ ให้หน่วยงานควบคุม + สตง. ตรวจ

ก้อนที่ 3 — เงินรายได้แผ่นดิน

นี่คือก้อนที่หลายคนสับสนมากที่สุด โดยเฉพาะผู้ที่คุ้นเคยกับงบประมาณทางบัญชี — เงินที่หน่วยงานเก็บได้ในนามรัฐ ต้องนำส่งคลังทันที เพราะเป็นรายได้ของแผ่นดินไม่ใช่ของหน่วยงาน

ตัวอย่างเงินรายได้แผ่นดิน

• ค่าธรรมเนียม ตามกฎหมายเฉพาะ (เช่น ค่าจดทะเบียน)
• ค่าปรับ ตามกฎหมายต่าง ๆ
• เงินภาษี ที่กรมสรรพากร / กรมศุลฯ จัดเก็บ
• ดอกเบี้ยจากเงินคงคลัง
• เงินที่ได้จากการขายทรัพย์สินภาครัฐ ที่ไม่ได้กฎหมายให้เก็บไว้ใช้

คุณลักษณะ

• ต้องนำส่งคลังทุกวัน หรือทุกสัปดาห์ตามระเบียบ
• หน่วยงานเก็บไว้ใช้เองไม่ได้ เว้นกฎหมายกำหนด
• หากต้องการใช้ ต้องตั้งงบประมาณขออนุมัติ → กลายเป็นก้อนที่ 1

เปรียบเทียบ 3 ก้อน — สรุปแบบจำง่าย

มิติ	งบประมาณ	นอกงบประมาณ	รายได้แผ่นดิน
ที่มา	พรบ.งบฯ	รายได้/บริจาค/กองทุน	ค่าธรรมเนียม/ภาษี
ใช้รอบปี	ใช้ในปีงบ	ตามระเบียบ	นำส่งคลังทันที
เหลือทำอะไร	คืนคลัง	เก็บใช้ต่อ	ไม่มี (ส่งหมด)
Encumbrance	มี — ผูกพันตั้งแต่ออก PO	บางกองทุนมี บางอันไม่มี	ไม่มี (ไม่ใช่เงินใช้)
เบิกผ่าน	GFMIS	ระบบของกองทุน + GFMIS	ไม่เบิก — นำส่งคลัง
สตง.ตรวจ	เน้นมาก	ตรวจ + เน้นการใช้ตามวัตถุประสงค์	ตรวจการนำส่ง

ตัวอย่างจริง — กรณีหน่วยงานวิจัย

ขอยกตัวอย่างหน่วยงานวิจัยภาครัฐ เพื่อเห็นภาพ 3 ก้อนพร้อมกันในชีวิตจริง:

รายการ	เป็นเงินก้อนที่	เพราะ
เงินเดือนนักวิจัย	1 (งบประมาณ)	มาจากงบบุคลากรในพรบ.งบฯ
ค่าธรรมเนียมตรวจสอบ ที่หน่วยงานเก็บ	3 (รายได้แผ่นดิน)	เก็บในนามรัฐ ต้องส่งคลัง
เงินวิจัยจากผู้บริจาค ABC ระบุใช้โครงการ X	2 (นอกงบประมาณ)	เงินรับฝากตามวัตถุประสงค์
เงินกองทุนวิจัย ตามพรบ.จัดตั้ง	2 (นอกงบประมาณ)	เงินกองทุน
ค่าครุภัณฑ์เครื่องวิจัย	1 (งบประมาณ)	งบลงทุนในพรบ.งบฯ
รายได้จากการขาย publication	3 (รายได้แผ่นดิน)	รายได้ที่กฎหมายไม่ให้เก็บ

ดังนั้นหน่วยงานวิจัยจะมีระบบบัญชีที่ ติดตามแยก 3 ก้อน ในระบบเดียวกัน — ทุกก้อนต้องมี ledger แยก, control account แยก, รายงานแยก

คำถามที่พบบ่อยจากผู้บริหาร

Q: เงินเหลือจากปีก่อนใช้ได้ไหม

ตอบ: ขึ้นกับว่าเป็นก้อนไหน

• ก้อน 1 (งบประมาณ): ปกติคืนคลัง เว้นได้รับอนุมัติ "กันเงินไว้เบิกเหลื่อมปี"
• ก้อน 2 (นอกงบ): เก็บใช้ต่อได้ตามระเบียบของกองทุน
• ก้อน 3 (รายได้แผ่นดิน): ไม่มีปัญหา — ต้องส่งคลังทุกวันอยู่แล้ว

Q: หน่วยงานหารายได้ได้เอง ใช้ได้ไหม

ขึ้นกับ กฎหมายเฉพาะ ที่ให้อำนาจหน่วยงาน — บางหน่วยงานมีพรบ.จัดตั้งให้เก็บรายได้ใช้เองได้ (ก้อน 2) บางหน่วยงานต้องส่งคลังทุกบาท (ก้อน 3) — ตรวจสอบกฎหมายจัดตั้งเป็นคำตอบที่ชัดที่สุด

Q: ใช้เงินก้อนหนึ่งจ่ายให้อีกก้อนได้ไหม

โดยปกติ ไม่ได้ — แต่ละก้อนมี control account แยก ใช้ผ่านบัญชีคนละตัว — ผู้บริหารที่ "ขอยืม" ข้ามก้อนเป็น red flag ทาง สตง. ทันที

Q: ระบบ ERP รองรับ 3 ก้อนนี้ได้ไหม

ระบบที่ออกแบบมาสำหรับเอกชน ไม่รองรับ เพราะคิดเป็นเงินเดียวแบบบริษัท — ระบบที่ออกแบบสำหรับภาครัฐโดยเฉพาะจะต้องมี:

• Chart of Accounts ที่แยก ledger ตาม fund type
• Budget control แยกตามก้อน
• Bank account mapping ตามก้อน
• Report ที่แยกผลตามก้อน + รายงาน consolidated

ผลกระทบในการเลือก ERP

การที่ระบบ ERP ต้องรองรับ 3 ก้อนพร้อมกัน — แยกบัญชี แยก control แยก report — ทำให้:

• ระบบเอกชน "ปรับ" มาใช้ภาครัฐมักล้มเหลว — เพราะ Architecture ไม่รองรับ multi-fund accounting
• ต้องตั้งโครงสร้างตั้งแต่ Day 1 — ภายหลังแก้ยากมาก
• Integration กับ GFMIS — เพราะ GFMIS มี control account แยก 3 ก้อนเช่นกัน
• Audit trail ต้องตรวจสอบที่มา/ปลายทางของเงินทุกก้อน — สตง.ตรวจสอบการเบลอข้ามก้อน

เกี่ยวกับ Saeree ERP

Saeree ERP ของ Grand Linux Solution พัฒนาสำหรับหน่วยงานภาครัฐโดยเฉพาะ — รองรับ Multi-Fund Accounting ตั้งแต่ระดับโครงสร้าง:

• Chart of Accounts แยกตาม fund type (งบประมาณ / นอกงบประมาณ / รายได้แผ่นดิน) ตามมาตรฐานกรมบัญชีกลาง
• Budget control แยกตามก้อน + รายงาน consolidated
• Encumbrance accounting รองรับเฉพาะก้อน 1 และก้อน 2 (ตามระเบียบ)
• Integration กับ GFMIS schema ที่กรมบัญชีกลางกำหนด

ลูกค้าหน่วยงานวิจัยที่ใช้อยู่: TGO (กองทุนสิ่งแวดล้อม), NVI (สถาบันวัคซีน), ARDA, MHESI

3 ประโยคที่อยากให้จำ

1. เงิน 3 ก้อน ใช้คนละกฎหมาย คนละบัญชี คนละ report
2. เงินที่หน่วยงาน "เก็บ" ได้ ส่วนใหญ่เป็นรายได้แผ่นดิน ใช้เองไม่ได้
3. ระบบ ERP ภาครัฐต้องแยก 3 ก้อนตั้งแต่ระดับโครงสร้าง — แก้ภายหลังยาก

การเก็บเงินไม่ใช่การมีเงิน — รัฐมีเงินรายได้ แต่หน่วยงานยังไม่มีงบใช้ จนกว่าจะผ่านพรบ.งบประมาณ

- ทีมงาน Saeree ERP

บทความที่เกี่ยวข้องในซีรีส์ปรับพื้นฐานงบภาครัฐ:

• งบประมาณ (ภาครัฐ) กับ งบประมาณ (ทางบัญชี) เข้าใจให้ตรงกันก่อน
• รหัสงบประมาณภาครัฐ — เลข 23 หลักที่ผู้บริหารต้องอ่านออก

บทความนี้จัดทำขึ้นจากประสบการณ์การ implement ระบบ ERP ให้หน่วยงานราชการของทีม Grand Linux Solution หากต้องการคำปรึกษาเรื่องการบริหารเงิน 3 ก้อน ติดต่อได้ที่ sale@grandlinux.com หรือ 02-347-7730